De kracht van verbeelding in morele keuzes

Creativiteit en ethiek lijken vaak twee afzonderlijke domeinen. Creativiteit roept associaties op met kunst, innovatie en het bedenken van nieuwe ideeën. Ethiek verwijst naar morele principes, integriteit en grenzen. Toch blijkt uit zowel wetenschap als praktijk dat deze twee velden onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
In dit artikel onderzoekt Johan van Bavel hoe creativiteit en ethiek elkaar versterken. Hij laat zien waarom leiders, coaches en organisaties beide nodig hebben om op een gezonde en duurzame manier te functioneren. Daarnaast verbindt hij inzichten uit de neurowetenschappen en de filosofie met concrete voorbeelden uit coaching en leiderschap. Zijn stelling is: creativiteit zonder ethiek is gevaarlijk, ethiek zonder creativiteit is star en ineffectief. Pas in de balans tussen beide ontstaat een kracht die mensen en organisaties werkelijk vooruithelpt.

Creativiteit kan worden omschreven als het vermogen om originele en waardevolle ideeën te genereren. Het gaat niet alleen om ‘nieuwe’ ideeën, maar ook om ideeën die functioneel zijn in een bepaalde context. Een schilderij kan creatief zijn, maar ook een innovatieve werkwijze op de werkvloer of een originele manier om met een conflict om te gaan.

In de psychologie wordt creativiteit vaak verbonden aan divergent denken: het vermogen om veel verschillende mogelijkheden te bedenken. Het tegenovergestelde is convergent denken, waarbij we toewerken naar één juiste oplossing. In de praktijk hebben we beide nodig: divergent denken om opties te verkennen en convergent denken om keuzes te maken.

Wat is ethiek?

Ethiek gaat over de vraag wat goed en juist handelen is. Het vak overstijgt regels en wetten; het vraagt om reflectie op waarden, principes en morele gevolgen. Binnen coaching en leiderschap betekent ethiek dat je je bewust bent van je invloed, rekening houdt met belangen van anderen en keuzes maakt die bijdragen aan het welzijn van het geheel (5.3. ICF Code of Ethics).

De ICF Code of Ethics (2025) beschrijft bijvoorbeeld kernwaarden als professionaliteit, menselijkheid en rechtvaardigheid. Deze waarden vormen een kader waarbinnen coaches en leiders hun creativiteit veilig kunnen inzetten. Zonder zo’n kader kan creativiteit doorslaan in experimenten die schadelijk kunnen zijn voor individuen of groepen.

Creativiteit als morele verbeelding

De filosoof Mark Johnson (1993) introduceerde de term moral imagination: morele verbeeldingskracht. Het betekent dat we in staat zijn voorbij de vaste regels te denken en ons nieuwe scenario’s kunnen voorstellen in ethische dilemma’s.

Stel dat een teamleider moet beslissen of een medewerker, die regelmatig onder de maat presteert, een nieuwe kans krijgt of dat afscheid nemen beter is. Regels en protocollen geven houvast, maar vaak geen antwoord op de unieke context. Creatieve morele verbeelding maakt het mogelijk om nieuwe opties te zien, zoals:

• Een tijdelijke ‘skills sabbatical’ waarin de medewerker gedurende vier weken vrijgesteld wordt van reguliere taken om onder begeleiding vaardigheden opnieuw op te bouwen, energie terug te vinden of te onderzoeken welke rol werkelijk passend is.
• Een rolruil-experiment van acht weken, waarbij de medewerker samen met een collega taken wisselt.

• Een micro-pilot ‘op maat’: de functie wordt tijdelijk opnieuw ontworpen op basis van de sterke kanten van de medewerker.

Door verbeelding te combineren met ethisch bewustzijn kan de leider recht doen aan zowel de medewerker als de organisatie.

Als jouw situatie een landschap zou zijn, hoe zou het er dan uitzien? Deze creatieve interventie kan een nieuw perspectief openen.

 

Neurowetenschap: de overlap tussen creativiteit en ethiek

Neuropsychologisch onderzoek laat zien dat dezelfde hersengebieden actief zijn bij creatieve processen en bij morele afwegingen. Het default mode network (DMN), dat actief is bij dagdromen, reflecteren en scenario’s bedenken, speelt een sleutelrol in beide processen (Kalina Christoff 2016).

Wanneer we een moreel dilemma overdenken, schakelt ons brein dus deels dezelfde netwerken in als bij het bedenken van een kunstwerk of innovatie. Dit verklaart waarom ethische besluitvorming vaak gebaat is bij creatieve methoden, zoals het gebruik van metaforen, visualisaties of scenario-planning.

Welke waarde wil ik centraal stellen in mijn huidige dilemma of uitdaging?

Gevaren van creativiteit zonder ethiek

Geschiedenis en actualiteit laten zien dat creativiteit zonder ethisch kompas riskant kan zijn. Enkele voorbeelden:

Technologie en AI: Kunstmatige intelligentie biedt creatieve toepassingen, van medische diagnoses tot kunst. Maar zonder ethische kaders ontstaan risico’s: discriminatie door algoritmes, inbreuk op privacy, of verlies van menselijke controle.

Publieke gezondheid en crisisinnovatie: Tijdens de coronapandemie (2020) werden vaccins, testen en behandelingen in recordtempo ontwikkeld. Creativiteit en wetenschappelijke doorbraken waren cruciaal, maar het tempo bracht ethische dilemma’s met zich mee: experimenten en klinische trials moesten snel verlopen, beslissingen over verdeling van schaarse middelen (zoals IC-bedden of vaccins) riepen vragen op over rechtvaardigheid, en privacykwesties ontstonden bij contacttracing-apps. Dit illustreert dat innovatie zonder expliciete ethische kaders risico’s kan opleveren, ook als de intentie goed is.

Starheid van ethiek zonder creativiteit: Aan de andere kant kan een focus op ethiek zonder creativiteit leiden tot rigiditeit. Als regels en protocollen heilig worden verklaard, is er geen ruimte om in te spelen op unieke omstandigheden.
Voorbeeld: een zorginstelling die zich strikt aan protocollen houdt, kan een patiënt tekort doen die een uitzonderlijke behandeling nodig heeft. Hier is creativiteit nodig om de ethische waarde – het welzijn van de patiënt – voorop te stellen, ook als dit buiten de standaardprocedure valt.

Coaching: creatieve interventies met ethische borging In coaching speelt creativiteit vaak een centrale rol. Coaches gebruiken metaforen, visualisaties of systemische werkvormen om cliënten te helpen buiten hun vaste patronen te denken.

Een coach kan een coachee bijvoorbeeld vragen: “Als jouw situatie een landschap zou zijn, hoe zou het eruitzien?” Deze creatieve interventie kan een nieuw perspectief openen. Het ethische dimensie blijft essentieel: de coach moet zorgvuldig bewaken dat de interventie dienstbaar is aan de cliënt en niet aan de nieuwsgierigheid van de coach zelf.

Daarnaast vraagt ethiek in coaching om respect voor autonomie. Een creatieve interventie mag nooit manipulatief zijn. Het doel is niet dat de coachee doet wat de coach slim vindt, maar dat de coachee zelfbewustzijn ontwikkelt en eigen keuzes maakt.

Leiderschap: creatief én ethisch navigeren Leiderschap vraagt om het voortdurend balanceren tussen creativiteit en ethiek. In een snel veranderende wereld kunnen leiders niet volstaan met oude oplossingen. Tegelijkertijd kunnen creatieve sprongen alleen duurzaam zijn als ze ingebed zijn in waarden.

Voorbeelden:
Duurzaam ondernemen: Nederlandse bedrijven zoals Tony’s Chocolonely en Philips ontwikkelen innovatieve producten en diensten. Ze combineren creativiteit met ethiek door te letten op eerlijke handel, CO₂-uitstoot en maatschappelijke impact. Nieuwe productlijnen worden bijvoorbeeld getoetst aan de vraag: “Draagt dit bij aan duurzaamheid en menselijke waardigheid?”
Defensie en veiligheid: Bij de ontwikkeling van drones en AI-toepassingen in Nederlandse defensieprojecten wordt innovatief gedacht over strategie en technologie. Leiders moeten hierbij ethische kaders volgen, zoals het internationaal humanitair recht, en zorgen dat nieuwe tactieken geen disproportionele risico’s voor burgers opleveren.

Ethiek en creativiteit zijn bondgenoten.

 

In welke recente situatie koos jij tussen het ‘slimme idee’ en de ‘juiste keuze’?

Persoonlijke reflectie: creativiteit als innerlijk kompas

Naast wetenschap en praktijk is er ook een persoonlijke dimensie. Veel mensen ervaren momenten waarop hun creativiteit en ethisch besef elkaar raken.
Bijvoorbeeld: het bedenken van een originele oplossing voor een conflict in een team, waarbij recht wordt gedaan aan ieders belang. Of het ontwerpen van een nieuw trainingsprogramma dat zowel innovatief is als zorgvuldig met deelnemers omgaat. Mijn ervaring is dat creativiteit zonder ethiek vluchtig blijft. Het geeft misschien energie en bewondering, maar mist diepte. Pas als verbeelding wordt ingebed in waarden, krijgt ze een blijvende impact.

Praktische handvatten: hoe combineer je creativiteit en ethiek?

Stel waarden centraal: begin elk creatief proces met de vraag: “Welke waarden willen we dienen?”
Gebruik scenario-denken: verbeeld meerdere toekomsten en toets ze aan ethische principes. Werk met diversiteit: verschillende perspectieven vergroten creativiteit én zorgen voor meer ethische checks. Integreer reflectiemomenten: vraag in teams expliciet: “Is dit niet alleen slim, maar ook juist?” oek dialoog: creatieve ideeën worden sterker en veiliger door ze te spiegelen aan anderen.

Call to Action: “Welke eerste stap kun jij deze week zetten om creativiteit en ethiek bewuster te verbinden in jouw leiderschap of coaching?”

 

Conclusie

Creativiteit en ethiek zijn geen tegenpolen, maar bondgenoten. Creativiteit zonder ethiek kan leiden tot schade en misbruik. Ethiek zonder creativiteit kan leiden tot starheid en gemiste kansen.
In coaching, leiderschap en organisaties is het daarom essentieel om beide te ontwikkelen. Wetenschap laat zien dat onze hersenen creativiteit en morele reflectie in dezelfde netwerken verwerken. Filosofie benadrukt dat morele verbeeldingskracht nodig is voor rechtvaardige keuzes.

De uitdaging voor ons allemaal is om verbeelding en waarden te verbinden. Of, met een kleine aanpassing van Einstein: “Imagination is more important than knowledge – but imagination only truly matters when guided by ethics.”

Dit artikel is geschreven door Johan van Bavel voor het Tijdschrift voor Coaching (december nr. 4 2025) 

Literatuur

• Christoff, K., et al. (2016). Mind-wandering as spontaneous thought: A dynamic framework. Nature Reviews Neuroscience, 17(11), 718–731.
• Kaufman, J. C., & Sternberg, R. J. (2019). The Cambridge Handbook of Creativity. Cambridge University Press.
• Bron: Code -of Ethics International Coaching Federation 2025.